Er is de laatste tijd veel aandacht voor de bedreigingen van de democratische rechtsstaat (zie bijvoorbeeld hier, hier en hier) en dat is heel begrijpelijk. De democratische rechtsstaat is de basis voor onze vrije westerse samenleving en onze welvaart. Dat de democratie onder druk staat, komt niet zozeer doordat antidemocratische partijen in opkomst zijn, maar veel meer doordat de partijen die het al decennia voor het zeggen hebben in Nederland er alles aan doen om ‘foute’ meerderheidsopvattingen onschadelijk te maken. Of het nu gaat om immigratie, de voortgaande islamisering of referenda, steeds weer wordt er alles aan gedaan om de opvattingen van meerderheden niet te vertalen in wetten en beleid.
Handhaving onder druk
Naast de aandacht voor onze bedreigde democratie is het goed om ook eens te kijken naar de rechtsstaat. In een rechtsstaat zijn zowel de burgers als de overheid gebonden aan wetten, worden die wetten gehandhaafd en is iedereen gelijk voor de wet. Hoewel er ook bij andere onderdelen van de rechtsstaat veel misgaat, staat vooral de handhaving onder druk.
Carrière in de criminaliteit te aantrekkelijk
De lage pakkans en de grote winsten die er bijvoorbeeld in de drugshandel behaald kunnen worden, maken een carrière in de criminaliteit voor velen een te aantrekkelijke optie. Het zorgt voor een grote, continue instroom van nieuwe criminelen. Globaal genomen schommelt het oplossingspercentage van misdrijven in Nederland al jaren rond de 20% en zijn de gevangenisstraffen laag. De uitstroom houdt dus niet over. Om hier wat aan te doen, zou je de volgende twee paden kunnen bewandelen: het legaliseren van drugs en het hervormen van het (straf)rechtssysteem. In dit artikel ga ik kortheidshalve alleen in op een mogelijke hervorming van het (straf)rechtssysteem.
Hervorming van het huidige systeem broodnodig
En dat doe ik als niet-jurist, wat meer kans geeft aan out of the box denken en dat lijkt me voor het hervormen van het huidige systeem broodnodig. Het huidige systeem is weliswaar gebaseerd op de gedachte dat op overtredingen van de wet sancties moeten volgen, maar is net zo zeer doordesemd van de gedachte dat criminelen ook maar slachtoffers van de maatschappij zijn en tweede, derde, vierde, enzovoort kansen verdienen.
Strafrechtsysteem zonder advocaten?
Wat nu als je het belang vooropstelt van een veilige samenleving, recht doen aan slachtoffers en een overbelast justitieel apparaat? Dan zou het niet zo’n gek idee zijn om bijvoorbeeld verdachten geen zwijgrecht te geven, maar een plicht om te helpen bij de waarheidsvinding. Mocht blijken dat een verdachte daar niet aan heeft meegewerkt, dan zou dat strafverzwarend werken. In zijn uiterste consequentie zou het strafrechtsysteem het dan zonder advocaten kunnen stellen.
Three strikes and you’re out!
Vanuit het idee dat er recht gedaan moet worden, zouden vormfouten niet meer tot vrijspraak moeten leiden, maar slechts consequenties moeten hebben voor degenen die die fouten hebben gemaakt. Het principe ‘ne bis in ibidem’ dat inhoudt dat iemand niet voor een tweede keer voor hetzelfde vergrijp vervolgd kan worden, zou geschrapt kunnen worden. Om te voorkomen dat rechters toch te begripvol zijn naar verdachten zou er meer met ondergrenzen gewerkt kunnen worden. Zeer ernstige vergrijpen als verkrachtingen die slachtoffers levenslang beschadigen, zouden bijvoorbeeld bestraft kunnen worden met ten minste vijf jaar gevangenisstraf. En laten we Bill Clinton niet vergeten, niet vanwege beschuldigingen van verkrachting, maar vanwege zijn pleidooi om gewelddadige recidivisten levenslang op te sluiten: three strikes and you’re out!
Geen politie meer die met de staart tussen de benen de-escaleert
Om het tij te keren, misdadigers achter slot en grendel te krijgen, de samenleving veiliger te maken en burgers weer vertrouwen te geven in de rechtsstaat zou het goed zijn als een aantal deskundigen met deze andere aanpak naar ons strafrechtsysteem zou kijken. Om wat druk op de ketel te houden zou een vereniging ter hervorming van het strafrecht geen kwaad kunnen. Ondertussen kunnen we vast beginnen met het bijbouwen van gevangenissen en het opleiden van personeel, bijvoorbeeld advocaten die zich laten omscholen. Wat zou het mooi zijn als de politie niet meer met de staart tussen de benen de-escaleert maar, waar nodig, met de knuppel in de hand escaleert.
Dit artikel is op 15 juli 2026 gepubliceerd op de website van NieuwRechts: https://nieuwrechts.nl/111934-de-rechtsstaat-faalt-zolang-criminelen-de-baas-blijven/